Rassen


 * Bronnen: https://www.vn.nl/verschil-ras-en-race
 * Domein: Sociologie

Mogelijke volgende acties

 * In het artikel in vrij Nederland gaat het over ras als sociaal construct.

Historie
In de Verlichting ontstond de behoefte om de mens, net als die van alle andere levende organismen, te ordenen en te classificeren. De eerste die dit deed was de Franse arts François Bernier. Hij deelde de mensheid op in vier rassen. Hij zag zowel biologische als omgevingsfactoren als oorzaak voor de zichtbare verschillen.

Voor Bernier en zijn zeventiende-eeuwse collega’s stond de ene groep niet per se hoger dan de andere. Het verbinden van vermeende raciale verschillen aan een hiërarchische orde ontwikkelde zich met de strijd over slavernij en de hoogtij van het kolonialisme.

Deze racistische wetenschap, waarbij vermeend biologische verschillen verknoopt raakten met ideeën van inferioriteit en superioriteit, droeg bij aan praktijken van uitbuiting, onderdrukking en geweld in de kolonies, maar ook aan de ontwikkeling van de zogenoemde eugenetica ‘thuis’, in Europa en de Amerika’s. De eugenetica, oftewel het verbeteren van de kwaliteit van de bevolking middels biologie en selectie, ging van de wettelijk voorgeschreven dwangsterilisatie in verschillende landen, de VS in het bijzonder, tot het uitmoorden van groepen mensen die als minderwaardig werden gezien in nazi-Duitsland.

Om af te rekenen met de pseudowetenschappelijke legitimatie van discriminatie en geweld heeft de Unesco in 1951 de Unesco declaration on race gepubliceerd. Een studie waaruit bleek dat ondanks de miljoenen lichamen en schedels die gemeten zijn en de bibliotheken die zijn volgeschreven, er geen wetenschappelijk bewijs was voor het bestaan van zoiets als ras.

Terwijl deze conclusie in de schaduw van de Holocaust in Europa heeft geleid tot het taboeïseren van ‘ras’, werd het benoemen van en afrekenen met race in de VS juist onderdeel van het aan de orde stellen van racisme. De problematische geschiedenis van ‘ras’ en het racisme werd, onder meer binnen de burgerrechtenbeweging, in de ogen gekeken en tot onderdeel gemaakt van emancipatoire bewegingen. De dominante conclusie ook daar is dat ‘ras’ niet bestaat, ‘but it is real in its consequences’! En precies dat is de sociale constructie van ‘ras’.

Het probleem is dat ‘ras’, in tegenstelling tot godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid en geslacht (hoewel ook dat laatste steeds minder welomschreven blijkt), een categorie is die niet feitelijk bestaat, maar sociaal, cultureel en economisch vorm krijgt in de samenleving.

Pas in 1966 verbond Nederland zich internationaal aan de verplichting om discriminatie strafrechtelijk te vervolgen; pas in 1970 werd de specificatie van de vormen van discriminatie in het Wetboek van Strafrecht een feit en pas in 1983 werd artikel 1 zoals we dat nu kennen met ‘ras’ als motief voor discriminatie in de Grondwet opgenomen. Achter deze wetgeving gaat een sociaal-constructivitische benadering van ‘ras’ schuil, maar in 2003, in het kader van de DNA-wetgeving, verwerd ras tot een biologische categorie.

In mijn discussies met juridische experts over deze problematische verschuiving krijg ik vaak te horen: ‘We hebben “ras” in de wet nodig, anders kunnen we gevallen van racisme niet vaststellen en veroordelen.’ Maar in de praktijk blijft ‘ras’ voor de rechtspraak ongrijpbaar, omdat het zoals ik hier beschrijf een sociaal construct is. Het moment dat er invulling aan het begrip moet worden gegeven, wordt het ‘huidskleur’, ‘afkomst’ of ‘nationale of etnische afstamming’.

Marokkanen zijn geen ras. Maar als je een groep mensen met een Marokkaanse achtergrond stigmatiseert en ze zelfs hun plek binnen de samenleving misgunt of ontzegt, is dat racisme. Om dat te bestrijden of bestraffen, hebben we het begrip ‘ras’ in de wetgeving niet nodig. Wat we wél nodig hebben, is kennis en inzicht in processen van racialisering, de wijze waarop groepen mensen tot ras worden gemaakt, en de daarmee gepaard gaande vormen van discriminatie en uitsluiting.