Paul Hekkert over ontwerpen

< Trends en ontwikkelingen in ontwerpen

Introductie

 * Eind 2021 staat een in Vrij Nederland een interview met Paul Hekkert, hoogleraar vormtheorie bij de TU Delft. Paul Hekkert ziet dat zijn studenten niet meer het volgende hebbedingetje willen ontwerpen, maar dat ze de laatste 10 jaar zinvol bezig willen zijn. Hij spreekt over critical design. Veel ontwerpen hebben als doel om mensen aan het denken te zetten. Studenten kijken steeds vaker naar de hele keten.
 * Volgens Paul Hekkert is er enorm veel veranderd. Tien jaar geleden was ontwerpen, als ik het even heel bot zeg: het ontwerpen van diensten en producten voor het grootkapitaal. Er werd vanuit de markt gedacht: er moest veel worden geproduceerd en verkocht en dat was eigenlijk het idee van waaruit je werkte. We dachten dat we moesten ontwerpen voor het consumentisme – ik ook! Tot wij − de makers, maar ook de consumenten − ons gingen afvragen: waar zijn we eigenlijk mee bezig?’

Nog verwerken

 * HET MOOIERE ALTERNATIEF
 * De voormalige Rijksbouwmeester Floris Alkemade presenteerde op de Dutch Design Week een vertaling van zijn essay De toekomst van Nederland. De kunst van richting te veranderen in de vorm van een labyrint. Voor Hekkert gaat het over keuzes maken en polarisatie. Ergens staat een quote van Alkemade: ‘Het pad naar de toekomst is geen rechte lijn, maar een aanhoudend zoeken, dwalen en van richting veranderen.’

Wat vond u van het essay van Alkemade?

‘Hij laat overtuigend zien waarom er een radicale verandering in ons denken en handelen nodig is, en dat zo’n verandering niet iets is om te vrezen – iedereen heeft het maar over offers – maar juist een kans, iets om reikhalzend naar uit te zien.’

Verhalen met perspectief werken beter dan doemscenario’s. Maar in een pessimistische bui denk ik dat mensen pas echt wat doen als de vijand voor de poort staat…

‘Ik herken dat en vrees dat je gelijk hebt als we die veranderingen blijven framen als offers, minder dit, meer dat, stoppen met zus, enzovoorts. Maar een echte visie gaat over voorstellen hoe we ons leven werkelijk en fundamenteel anders kunnen inrichten, het mooiere alternatief. We kunnen het ons nu misschien nog niet voorstellen, maar als het er straks is, denken we allemaal: dat we dat niet eerder hebben gezien! Die belofte – noem het hoop – schetst Floris.’

Maar goed, wat te dóen? Toen het Hekkert tien jaar geleden was gaan dagen dat ‘nieuwe spullen ontwerpen in dienst van het grootkapitaal’ niet voldeed, is hij zijn eigen esthetische theorie nog eens tegen het licht gaan houden. ‘Ik vroeg me altijd af wat mensen mooi vinden. Nou, bij filosofen kon ik daar mooie quotes over vinden, maar die gingen meestal over kunst. Veel van hen hebben geprobeerd absolute regels te formuleren. Kenmerken als harmonie, perfectie, helderheid, balans, elegantie, noem maar op.’

Het zou bijvoorbeeld gaan om symmetrie: mensen vinden het gezicht van een ander mooier als dat symmetrisch is. Of om ‘de gulden snede’ die suggereert dat er een voor de mens ideale verhouding in lijnen en vormen bestaat.

Al die filosofen en wetenschappers leken op zoek naar een sleuteleigenschap van schoonheid, een eigenschap die alle goede of mooie kunstwerken gemeen hebben. Dat begon Hekkert steeds hopelozer toe te schijnen. Hij wilde weten of zijn intuïtie dat er geen sleuteleigenschap bestond, klopte en toog naar kunststudenten. Hij liet hen verschillende rechthoeken zien, in uiteenlopende verhoudingen, en ze moesten aangeven waar hun voorkeur lag. Uitkomst: de gulden snede-verhouding werd niet hoger gewaardeerd dan bijvoorbeeld een 1:2 verhouding. Empirisch was er geen grondslag te vinden voor die esthetische regel.

‘Schoonheid is geen eigenschap van dingen, ook niet van kunstwerken, maar een ervaring, iets dat wij mensen projecteren op de wereld om ons heen.’

‘In die tijd was ook ik op zoek naar de wetten van de esthetiek en dacht ik die aanvankelijk in de kunsten te vinden,’ vertelt Hekkert. ‘In mijn tak van sport, de empirische esthetiek, was iedereen met kunst bezig. Pas later, toen ik al lang en breed in Delft zat, besefte ik dat schoonheid geen eigenschap is van dingen, ook niet van kunstwerken, maar een ervaring, iets dat wij mensen projecteren op de wereld om ons heen, kunstwerken, de natuur, gezichten, en ja, ook design. Dat maakt de beleving van schoonheid heel subjectief, maar niet minder wetmatig. En dat maakt onderzoek naar esthetiek zo interessant, het blootleggen van de mechanismen, de principes die ten grondslag liggen aan de allerindividueelste ervaring. Een van de dominante theorieën in die tijd was het preferentie-voor-prototypes model. Volgens deze theorie hebben mensen simpel gezegd een voorkeur voor dingen die ze kennen, vaker hebben gezien en die typisch zijn voor de categorie waartoe ze behoren. Maar als we zo houden van archetypes, waarom zouden we dan steeds iets nieuws moeten ontwerpen en op de markt brengen? We gingen toen verzamelingen maken van uiteenlopende producten, auto’s, theeketels en zelfs vlakschuurmachines. Die lieten we respondenten in verschillende landen beoordelen op een reeks van schaaltjes waarmee we de ervaren vertrouwdheid en ook de originaliteit en nieuwheid van de producten konden meten.’

‘We vinden mooi wat typisch is en tegelijk vernieuwend.’

Zo kwam Hekkert uit bij een esthetisch principe dat hij later een naam gaf: MAYA, Most Advanced Yet Acceptable. We konden het op de Dutch Design Week terugzien in een fiets, een koffiezetapparaat, een wc-rolhanger en een kinderwagen: alle vier waren ze een beetje anders dan die in de winkel en tóch een beetje hetzelfde.

‘We vinden mooi wat typisch is en tegelijk vernieuwend. Dat zijn twee krachten die elkaar lijken tegen te werken: iets moet zo ver mogelijk verwijderd zijn van wat we kennen, nieuw zijn, en tegelijk moet het zo typisch mogelijk een auto zijn, of een koffiezetapparaat.’

Na dit onderzoek, dat hij in 2003 publiceerde, ontdekte hij dat het principe al eerder beschreven en benoemd was door Raymond Loewy, de Amerikaanse industrieel ontwerper die werkte voor Lucky Strike, Coca Cola, Shell en vele andere bedrijven. Hij publiceerde in 1951 een autobiografie met als titel zijn motto: Never Leave Well Enough Alone.

‘Veel van de principes die ik onderzoek, passen ontwerpers intuïtief al toe. Ik onderzoek slechts waarom het zo werkt,’ merkt Hekkert bescheiden op. Toen hij jaren geleden bij de hype rond de Senseo werd gebeld door de krant en opmerkte dat het ontwerp zijn succes mede te danken heeft aan de gebogen vorm, naar voren hellend zoals een ober naar voren buigt wanneer die een koffie aanbiedt, kreeg hij de volgende dag een mail van de ontwerper die zei dat hij het nooit zo had bedoeld. Kan kloppen, had hij gezegd, het hoeft niet jouw intentie te zijn geweest, maar onbewust zat die houding er wel in en die is bepalend voor hoe de consument het apparaat ervaart.

HET NUT VAN SCHOONHEID De drijfveren ‘typisch’ en ‘geavanceerd’ blijven elkaar bestrijden. Het MAYA-principe in design vraagt om constante vernieuwing: typisch blijft, maar geavanceerd niet. Zo ontstaat er een voortdurende vraag van de industrie om nieuwere spullen. De economische wens om spullen te verkopen maakt dat de industrie die vraag wil inlossen en graag nog een handje helpt – met aardbeien in januari bijvoorbeeld.

Toen Hekkert zich, na het opstellen van dat MAYA-principe, ging afvragen waaróm nou die twee drijfveren, ontstond zijn esthetisch model.

Hij verdiepte zich in de evolutionaire psychologie. ‘Voor mij was het belangrijk om te ontdekken dat er geen eigenschap van een ding is dat het mooi maakt, maar dat het altijd relationeel is: hoe zie jij het? Wat MAYA is voor jou is niet per se MAYA voor iemand anders. Iets wat typisch is in India, zal hier anders zijn.’

Zijn onderzoek moest verder. ‘Na MAYA kwam de vraag: waarom hebben wij iets als esthetische gevoeligheid? Waarom vinden we iets mooi en waarom hebben wij die zin voor schoonheid? Wat is het nut van schoonheid ervaren?’

‘Het gaat om veiligheid en uitdaging. Leven is continu switchen tussen die twee. Het verzoenen van die twee drijfveren is de grondslag onder álle esthetische principes!’

Zo kwam hij uit bij evolutionaire principes die het MAYA-idee ondersteunen. Bij gedragspsychologen zag hij twee drijfveren van menselijk gedrag beschreven: allereerst de hang naar veiligheid en het bekende, de drang van mensen om zich te omringen met het vertrouwde en het zich gemakkelijk te maken. De tweede drijfveer is: iets nieuws leren en ontdekken, uitdagingen aangaan. Nou, die twee krachten zien we duidelijk terug in het MAYA-principe. Als de preferentie voor het vertrouwde, als comfort de enige drijfveer was, dan waren we met z’n allen wel in de onze grot blijven zitten.

‘Mijn idee was: het gaat om die twee drijfveren, veiligheid en uitdaging. Leven is continu switchen tussen die twee. Is het niet prachtig als we alle twee tegelijk kunnen? Op vertrouwde wijze de nieuwigheid kunnen binnengaan? Het verzoenen van die twee drijfveren is de grondslag onder álle esthetische principes! Ik realiseerde me bijvoorbeeld dat ook het oude principe van eenheid-in-verscheidenheid hier eigenlijk over gaat. In verscheidenheid zit de uitdaging, de verrassing, de mogelijkheid iets nieuws te vinden. Maar die verscheidenheid kunnen we alleen waarderen wanneer die bijeengehouden wordt door vertrouwde, ordenende principes als gelijkheid, eenheid van vorm en kleur bijvoorbeeld.’

En het principe: minimale middelen, maximaal effect?

‘Dat is misschien wel mijn lievelingsprincipe! Het laat zien dat esthetiek niet alleen gaat over de verschijningsvorm, maar ook over het idee achter het ontwerp, de intentie. We houden van producten die met minimale middelen een groot effect kunnen sorteren. Een mooi voorbeeld is een lichtschakelaar die visueel uit balans is als het licht aan is. Het appelleert aan onze neiging om orde te scheppen en zo worden we met een minimaal middel gestimuleerd om het licht uit te doen en energie te besparen. Eigenlijk zegt het principe dus dat we houden van efficiënte oplossingen – het is voor ons brein heel gunstig als we met een minimale inspanning veel voor elkaar kunnen krijgen.’

‘Een product moet eigenheid plus verbondenheid met anderen uitdrukken, een samensmelting zijn van veilig en vertrouwd met autonoom en uniek zijn.’

Heb je ook nieuwe principes ontdekt?

‘Jazeker! De waardering van producten vindt ook plaats in een sociale context. Dat hebben we beschreven in een nieuw principe: Autonomous, Yet Connected. We willen uniek zijn én tot een groep behoren. Een product moet eigenheid plus verbondenheid met anderen uitdrukken, een samensmelting zijn van veilig en vertrouwd met autonoom en uniek zijn.’


 * VERZOENEN VAN TEGENSTELLINGEN
 * Hekkerts esthetisch model draait dus in de kern om het verzoenen van tegenstellingen. Maar wat doen we er nu mee, in de nieuwe situatie? Bij de transities horen conflicten. Mensen denken: ik mag vlees niet meer lekker vinden. Of: ik wil op de bank liggen maar ik moet rennen van de dokter en de ziektekostenverzekeraar. Het individu als onderdeel van een collectief komt in conflict met zichzelf en met dat collectief.


 * ‘Mijn esthetische theorie zegt: verzoen die tegenstellingen! Wij moeten op zoek naar interventies − zo noem ik dat tegenwoordig, in plaats van producten – die belangen en waarden verzoenen. We moeten mensen niet alleen een mooi dingetje geven, maar ook een mooi doel laten zien: als je mensen de verhalen achter een ontwikkeling vertelt, dan help je ze ook het mooi te kunnen vinden.’


 * Ontwerpen voor een transitie is ontwerpen voor een samenleving in de toekomst.
 * ‘We zijn meer bezig met het voorspellen van de toekomst, met speculeren. De essentie is nu voor mij de shift van wat we leerden tijdens het consumentisme, hoe mensen kijken en doen, en dat gaan gebruiken ten behoeve van nieuwe proposities. Toen hebben we geleerd hoe we gedrag kunnen beïnvloeden en nu gaan we dat gebruiken om mensen in beweging te brengen.’


 * Kunnen ontwerpers competenties opgedaan voor een iPhone en een pak vla gebruiken voor grote maatschappelijke vraagstukken?
 * ‘Je kan de kennis niet 1 op 1 transporteren naar bijvoorbeeld de problematiek van dakloze jongeren of hoogbejaarden. Maar een principe als “minimale middelen, maximaal effect” kan ons ook helpen om de toekomst vorm te geven. Niet alleen mensen plezieren op korte termijn maar ook op de lange termijn het gewenste effect creëren. En ja, er moeten ook nieuwe methoden worden bedacht, daar gaat mijn nieuwe onderzoek over: we moeten meer systemisch en systematisch ontwerpen. De consument niet alleen behagen, maar ook anders laten denken. Je moet ze helpen om te doen wat goed is voor henzelf op termijn én voor de maatschappij als geheel.’