Platformreuzen ten val

Platforms als Uber, Amazon en Facebook zijn zo alomtegenwoordig en machtig dat er niets meer aan te doen is, dacht Alejandro Tauber. Tot hij het boek Platform Socialism las, van hoogleraar James Muldoon. ‘Het gaat over het decentraliseren van macht in het hele politieke systeem.’

Tekst Alejandro Tauber Beeld Nina Limarev 13 tot 16 minuten leestijd Amazon misbruikt verkoopdata om populaire producten te kopiëren en zelf te verkopen, Google’s dominante Android smartphone OS levert eigen producten als Gmail verplicht mee, Airbnb drijft huurprijzen omhoog, Uber buit chauffeurs uit en ontwijkt belasting, Gorillas en andere flitsbezorgers veroorzaken overlast op fietspaden, Meta grossiert in dis- en misinformatie, TikTok sluist gebruikersdata door naar China, Spotify onderbetaalt artiesten, Apple dwingt ontwikkelaars om 30 procent van hun inkomsten uit de App Store af te staan. En desondanks zijn digitale platforms een vast en integraal onderdeel geworden van ons dagelijks leven. Ze zijn gewoon zó handig.

In 2016 schreef hoogleraar media en digitale samenleving aan de Universiteit Utrecht José van Dijck met Thomas Poell en Martijn de Waal het boek De platformsamenleving. Ze schrijven dat platforms (‘infrastructuur voor het faciliteren en organiseren van online sociaal en economisch verkeer tussen gebruikers en aanbieders, met (gebruikers)data als brandstof’) vaak worden gezien als neutrale bemiddelaars, maar laten zien dat hun rol ook sturend is. Daar verbinden ze verder geen oordeel aan. Het boek is een interessante verkenning van de rol van platforms in de samenleving, maar biedt weinig concrete oplossingen voor de problemen die daardoor veroorzaakt worden.

Ondertussen hebben we een heleboel pogingen gezien om de macht van platforms te ondermijnen. Adverteerders boycotten Facebook, artiesten trokken muziek van platforms af, buurtbewoners klaagden over Airbnb’s, handhavers legden boetes van miljarden euro’s op, boze columns werden geschreven, onthullende documentaires gemaakt en klokkenluiders luidden klok.

Het maakt allemaal bar weinig verschil. Platforms zijn zo alomtegenwoordig en machtig en onze eigen gewoonten zo ingesleten dat verandering bijna niet meer lijkt te kunnen. There is no alternative. Platformkapitalistisch realisme, zo je wilt.

Zo voelde het althans, tot ik het boek Platform Socialism van hoogleraar James Muldoon tegenkwam. Muldoon is van origine historicus, gericht op arbeidersbewegingen in de twintigste eeuw. Vanuit die achtergrond schreef hij Platform Socialism, dat eerder dit jaar uitkwam bij de radicale Engelse uitgeverij Verso, die ook boeken uitgeeft met titels als Bad Gays en How to Be an Anticapitalist in the Twenty-First Century. Waar eerdere kritiek op de manier waarop grote techbedrijven misbruik maken van hun machtspositie vaak bleef steken in analyse en uiteenzetting van bestaande problemen, biedt Muldoon – naast zijn eigen originele kritiek op de machtsstructuren die zijn ontstaan door digitale platforms – een visie voor een toekomst die juist uitgaat van de effectiviteit van digitale platforms in plaats van ze op te breken of te bestrijden.

‘Ik vind niet dat er iets mis is met platforms per se, maar ik denk wel dat er iets fundamenteel mis is met hoe ze ontworpen zijn,’ vertelt hij, ironisch genoeg via Google Meet. ‘Digitale platforms zijn essentiële digitale infrastructuur geworden, waarop een groot deel van de economie en de maatschappij functioneert. Dus het zou goed zijn om te kijken hoe we ze democratischer kunnen organiseren. Ze zouden zelfs een emancipatoire rol kunnen spelen.’

ANDERE VRAGEN ‘De voornaamste critici van het systeem kwamen uit het systeem zelf,’ vertelt Muldoon. ‘Het waren voormalige Silicon Valley-werknemers. Mensen als Tristan Harris, die van Google kwam, of Francis Haugen van Facebook. Maar hun kritiek op de industrie werd gevormd vanuit de ideologie en mindset van diezelfde industrie.’ Muldoon vindt dan ook dat hun kritiek niet ver genoeg reikt, voornamelijk omdat ze niet de juiste vragen stellen. ‘Ik vond dat we moesten beginnen met andere vragen, zoals: hoe is macht georganiseerd in de digitale economie? En welke vragen over eigendom en controle moeten we stellen om te kunnen nadenken over de diensten die platforms leveren?’

Vanuit die vragen over de macht die platforms uitoefenen, destilleert Muldoon drie hoofdpunten van kritiek: platforms concentreren macht en kapitaal in de handen van een zeer kleine groep mensen, gebruiken hun dominante positie om hun quasi-monopolies te versterken door data- en gebruikersexploitatie en kapen en misbruiken gemeenschappen door middel van slimme marketing. En hij ziet daarvoor ook drie oplossingen.

‘Ik omschrijf platforms in het boek als apparaten die waarde vangen, want dat is wat ze in essentie doen,’ zegt Muldoon. ‘Ze bevrijden platformeigenaren van arbeidsmanagement en de productie van diensten en goederen. Zij kunnen gewoon achterover zitten en de waarde-creërende activiteiten van gebruikers omzetten in winst.’

De platformeconomie heeft nieuwe ‘sociaal-technische systemen’ ontwikkeld om gemeenschappen te bouwen, te controleren en er informatie aan te onttrekken.

Investeerders die vroeg zijn ingestapt, genieten van de toenemende financiële waardering van platformbedrijven. Dat zorgt ervoor dat platforms beslissingen nemen die vaak niet in het voordeel zijn van gebruikers – zie bijvoorbeeld de toenemende kosten van Uber en Airbnb. Het model zorgt ook voor een concentratie van middelen bij een zeer kleine groep – de durfinvesteerders en de oprichters en eerste werknemers – die het geld daarna weer in nieuwe schaalbare platforms stoppen. Succesvolle venture capitalists krijgen weer toegang tot nieuwe snelgroeiende platforms, en het model bedruipt zichzelf.

Door hun positie als bemiddelaar kunnen platforms hun aanbod verbeteren met behulp van geoogste data en zo een dominante positie behouden. Muldoon vergelijkt dit met hoe traditionele kapitalistische businessmodellen vertrouwen op het bezit van bijvoorbeeld productiemiddelen, infrastructuur of land om te kunnen rentenieren.

‘STRUCTURELE MACHTS-ASYMMETRIE’ Bij een bedrijf als Uber is het vrij duidelijk waar de exploitatie plaatsvindt. Door zich op te stellen als facilitator tussen mensen die willen werken als chauffeur wanneer het hun uitkomt en mensen die ergens heen moeten, kan Uber arbeid inzetten zonder verantwoordelijk te zijn voor de arbeiders. Bij sociale-mediaplatforms als Instagram of TikTok is de exploitatie moeilijker te zien, zegt Muldoon. ‘Je kunt moeilijk zeggen dat Facebook- of Google-gebruikers worden geëxploiteerd omdat ze geen geld betalen en niemand hen dwingt om deze diensten te gebruiken. Maar ik vind wel dat het heel veel beter zou kunnen.’

Bedrijven in de platformeconomie hebben volgens Muldoon nieuwe ‘sociaal-technische systemen’ ontwikkeld om gemeenschappen te bouwen, te controleren en er vervolgens informatie aan te onttrekken. ‘En extractie van waarde uit een ondergeschikte groep door een dominante groep is de definitie van exploitatie,’ zegt hij.

Die exploitatie is niet per se schadelijk of afgedwongen – mensen zijn niet verplicht om Instagram te gebruiken – maar ligt meer in de ‘structurele machts-asymmetrie’ waarbij de dominante partij onevenredig veel voordeel haalt uit de activiteiten van een ondergeschikte groep. Muldoon haalt hierbij het gedachtegoed aan van de Italiaanse autonome marxisten, met name Mariarosa Dalla Costa, die schreef over de manier waarop kapitalisme zich niet alleen de arbeid van fabriekswerkers toe-eigent, maar ook de sociale arbeid van degenen die thuis het huishouden draaiende houden om de kostwinner te ondersteunen. Deze vorm van toe-eigening, zegt Muldoon, is vooral te vinden bij sociale platforms die concurreren om een aandeel in de vrije tijd van individuen, en de menselijke drang tot verbinding met anderen. Door daar financiële waarde uit te persen, doen ze eigenlijk precies hetzelfde als fabriekseigenaren – ze veranderen noodzakelijke vrije tijd en sociale interactie in een productieve activiteit voor financieel gewin.

‘COMMUNITY-WASHING’ Platforms zijn ook steeds gewiekster geworden in het verpakken van hun waarde-extractie als een dienst voor ‘communities’. Airbnb is een voorloper in het inzetten van community als een vorm van marketing. Muldoon beschrijft hoe ‘brand guru’ Douglas Atkin, schrijver van The Culting of Brands. Turn Your Customers into True Believers, werd benaderd door Airbnb-CEO Brian Chesky om te helpen met de marketing. Atkin ontwikkelde een plan om de gebruikers van het platform niet te benaderen als gebruikers, maar als een community, een gemeenschap, ideologisch met elkaar verbonden door een alternatieve vorm van reizen die de wereld zou verbeteren.

De branding bleek dusdanig effectief dat Airbnb in zijn strijd tegen gemeentelijke regelgeving zijn community kon inzetten om bezwaar te maken. Andere grote online merken als Facebook namen het idee snel over, vooral omdat het creëren van communities allerlei nieuwe advertentieproducten mogelijk maakte. Een nieuwe generatie platforms verfijnde die mogelijkheden, bijvoorbeeld door gebruikers algoritmisch te categoriseren in interessegroepen.

Muldoon is kritisch op de middelen die worden ingezet om de macht van de grote techplatforms in te perken, omdat ze niets doen aan de fundamentele machtsongelijkheid. Een opgebroken Facebook is nog steeds Facebook.

Het neerzetten van het grootbedrijf als schepper van een gemeenschap die een bepaalde ideologie deelt, wordt nu ‘community-washing’ genoemd, omdat het in veel opzichten lijkt op het bekendere ‘green-washing’ (een oliebedrijf presenteren als ecologisch verantwoord terwijl het ondertussen de wereld sloopt). In beide gevallen is het een dun laagje vernis over winstmotieven. Tegelijkertijd is Muldoon ook kritisch op de middelen die worden ingezet om de macht van de grote techplatforms in te perken, omdat ze niets doen aan de fundamentele machtsongelijkheid. Een opgebroken Facebook is nog steeds Facebook, maar dan kleiner. Daarnaast zou striktere wetgeving voor het gebruik van data kleinere bedrijven kunnen uitsluiten omdat de kosten voor naleving hoger worden. Alles moet dus beter, maar hoe?

Drie oplossingen
 * Platformreuzen ten val - Maak gebruikers eigenaar
 * [[Platformreuzen ten val -

OPLOSSING 2: BOUW INSPRAAK IN

Muldoon speculeert dat meer mogelijkheden voor publieke participatie zouden kunnen leiden tot minder vervreemding van politieke partijen en het politieke proces doordat mensen meer controle krijgen. Ook over de manier waarop gemeenschapsgeld wordt uitgegeven. Gemeenten als New York, Barcelona en Helsinki hebben al geëxperimenteerd met open source participatieplatform Decidim om meer burgerzeggenschap te creëren over de besteding van publieke middelen. Stadsdeel Amsterdam-West probeerde ook een soortgelijk idee met een deel van hun budget.

In zijn boek trekt Muldoon het idee van burgerparticipatie door naar nationaal niveau, waar platforms gebruikt zouden kunnen worden voor meer directe democratie in plaats van representatieve. Burgers zouden zo meer inspraak krijgen in de verdeling en inzet van nationale budgetten.

‘Ik denk dat we de macht terug moeten brengen naar meer lokale niveaus, waarop problemen worden begrepen door de mensen die ermee te maken hebben.’

Voor wereldwijde voorzieningen stelt hij de oprichting voor van een internationaal orgaan dat gefinancierd wordt uit de inkomsten van de grote techbedrijven, zodat toegang tot platforms en het internet wereldwijd op eerlijke wijze gegarandeerd wordt.

Maar het zwaartepunt ligt volgens Muldoon op meer inspraak inbouwen in de gemeenschappen die het dagelijks leven van mensen raken. ‘Ik denk dat we de macht terug moeten brengen naar meer lokale niveaus, omdat democratie het beste functioneert op het niveau van de stad, op het niveau van een grote gemeenschap waar mensen dichter bij elkaar staan. Dat er een mogelijkheid is voor meer persoonlijke ontmoetingen, waarin problemen worden begrepen door de mensen die ermee te maken hebben.’

OPLOSSING 3: MAAK DATA MINDER WAARD

Naast beter verdeeld eigenaarschap en lokalere online publieke ruimtes is de derde oplossing die Muldoon aandraagt een alternatieve vorm van regulering die de technologie en data van de platforms minder waard maakt.

Hij volgt daarin digitale-rechtenactivist (en sciencefictionschrijver) Cory Doctorow, die stelt dat platforms verplicht zouden kunnen worden om hun data toegankelijk te maken voor derde partijen. Wetgeving zou digitale verbindingspunten voor derde partijen naar opgeslagen data verplicht kunnen maken. Deze openstelling van data zou er dan weer voor kunnen zorgen dat mensen de data op een platform, bijvoorbeeld Instagram, kunnen gebruiken via een andere interface waar geen reclame te zien is. Doctorow haalt succesvolle voorbeelden aan als ‘inktcartridges van derde partijen, alternatieve app stores, of onafhankelijke reparatiewinkels die goedkopere kopieën van officiële onderdelen gebruiken.’

Deze ‘antagonistische interoperabiliteit’, zoals hij het noemt, kan ervoor zorgen dat er nieuwe bedrijven opkomen die gebruik maken van de data die gegenereerd worden door de miljarden gebruikers van grote platforms voor allerlei nieuwe, hopelijk eerlijkere toepassingen.

Altijd op de hoogte blijven van de beste verhalen? Schrijf je in op onze nieuwsbrief. Meld je aan en ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland in je mailbox.

Op onze nieuwsbrieven is het WPG Privacy Statement van toepassing. Ja, ik heb kennis genomen van het WPG Privacy Statement en geef uitdrukkelijk toestemming voor het verwerken van mijn e-mail adres om de nieuwsbrief te kunnen ontvangen. DE STATUS QUO VERANDEREN

Muldoon predikt geen revolutie. Hij eist niet de vierendeling of onthoofding van digitale platforms. De manier waarop hij de macht van Big Tech onderuit probeert te halen, is eerder door het zagen aan de stoelpoten tot het systeem zo wankel is dat het niet meer kan staan.

Hij stelt radicaaldemocratische instituties voor die in de scheuren van het kapitalistische systeem groeien, om vanuit daar de dominantie van kapitalistische instituties te ondermijnen. Muldoon past hiermee in een nieuwe stroming tech-critici, die minder utopische toekomstbeelden schetsen, maar meer praktische oplossingen aandragen om de status quo te veranderen.

Muldoon laat zien dat er wél alternatieven zijn voor het kapitalistische platformmodel. Als we die alternatieven gaan inzetten creëert dat netwerkeffecten, waardoor meer mensen ze gaan gebruiken en de scheuren in het systeem steeds groter worden.

Zo publiceerde Ben Tarnoff, journalist en oprichter van Logic Magazine, onlangs het boek Internet for the People. The Fight for Our Digital Future. Hij pleit daarin voor deprivatisering van het internet om de macht van de markt minder dominant te maken, en meer beslissingsbevoegdheid terug te geven aan gebruikers.

Of de podcast Tech Won’t Save Us, van een Canadese schrijver met de toepasselijke naam Paris Marx. Elke week interviewt hij mensen over de vraag waarom ons een loer wordt gedraaid door de techindustrie en hoe we ons daartegen kunnen verzetten.

Muldoon laat zien dat er wél alternatieven zijn voor het kapitalistische platformmodel, en we moeten ons daar als internetgebruikers bewust van zijn. Als we die alternatieven gaan inzetten, en anderen zien dat ze inderdaad beter werken, creëert dat netwerkeffecten – dezelfde netwerkeffecten waardoor platforms zo groot zijn geworden – waardoor meer mensen ze gaan gebruiken en de scheuren in het systeem steeds groter worden.

Net zo lang tot het systeem zo wankel is dat het uit zichzelf omvalt.